چرا بعد از چند دقیقه دیگر بوی عطر خودمان را حس نمی‌کنیم؟ | دلیل علمی سازگاری بویایی

صبح قبل از خروج از خانه عطر می‌زنید. چند دقیقه اول از رایحه آن لذت می‌برید، اما بعد از مدتی دیگر تقریباً هیچ بویی احساس نمی‌کنید.
اولین فکری که به ذهن خیلی از ما می‌رسد این است: «پس این عطر ماندگاری خوبی ندارد!»
اما جالب است بدانید که در بسیاری از مواقع، این نتیجه‌گیری درست نیست. اتفاقی که رخ می‌دهد بیشتر به نحوه عملکرد سیستم بویایی و مغز مربوط است تا کیفیت عطر.

مغز همیشه در حال فیلتر کردن اطلاعات است

در هر لحظه، مغز شما حجم عظیمی از اطلاعات را از چشم، گوش، پوست و بینی دریافت می‌کند. اگر قرار بود همه این اطلاعات با یک اهمیت پردازش شوند، خیلی زود مغز دچار آشفتگی می‌شد.
برای همین، مغز یاد گرفته است که محرک‌های ثابت و بدون تغییر را کم‌کم به پس‌زمینه ببرد و توجهش را روی تغییرات جدید متمرکز کند.
این موضوع فقط درباره بو نیست. شاید بعد از چند دقیقه دیگر صدای کولر را متوجه نشوید یا احساس لباس روی شانه‌هایتان را فراموش کنید. این به معنای از بین رفتن صدا یا لباس نیست؛ مغز فقط تصمیم گرفته دیگر انرژی زیادی برای پردازش آن صرف نکند.
حس بویایی نیز از همین قانون پیروی می‌کند.

داخل بینی چه اتفاقی می‌افتد؟

وقتی مولکول‌های عطر وارد بینی می‌شوند، به گیرنده‌های بویایی متصل می‌شوند و پیام‌هایی را به مغز ارسال می‌کنند.
اما اگر همان مولکول‌ها برای مدتی بدون تغییر به این گیرنده‌ها برسند، پاسخ آن‌ها به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. هم‌زمان، مغز نیز توجه کمتری به همان بو نشان می‌دهد.
دانشمندان این پدیده را سازگاری بویایی یا Olfactory Adaptation می‌نامند.
به بیان ساده، عطر هنوز در هوا وجود دارد، اما سیستم بویایی شما دیگر مانند لحظه اول به آن واکنش نشان نمی‌دهد.

این توانایی چه فایده‌ای دارد؟

از دیدگاه زیست‌شناسی و فرگشت، این ویژگی احتمالاً یک مزیت مهم برای انسان بوده است.
تصور کنید هزاران سال پیش انسان دائماً مشغول احساس بوی پوست، لباس یا محل زندگی خودش بود. در آن صورت شاید متوجه بوی دود، غذای فاسد، حیوانات یا خطرهای محیطی با تأخیر می‌شد.
به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران معتقدند کاهش حساسیت نسبت به بوهای ثابت، به مغز کمک می‌کند تغییرات مهم محیط را سریع‌تر تشخیص دهد.
البته این توضیح، یک فرضیه علمی مبتنی بر شواهد تکاملی است و نه یک حقیقت قطعی درباره علت شکل‌گیری این ویژگی.

آیا این اتفاق فقط برای عطر می‌افتد؟

خیر.
احتمالاً بوی خانه خودتان را کمتر از مهمان‌ها احساس می‌کنید. یا وقتی وارد یک نانوایی می‌شوید، بوی نان تازه در چند دقیقه اول بسیار قوی است، اما اگر مدتی همان‌جا بمانید، شدت آن برایتان کمتر می‌شود.
کارکنان گل‌فروشی، کافی‌شاپ، نانوایی و حتی کارخانه‌های تولید عطر نیز این پدیده را تجربه می‌کنند.
در واقع، مغز به بسیاری از بوهای دائمی اطراف ما عادت می‌کند.

چرا اطرافیان هنوز بوی عطر شما را احساس می‌کنند؟

زیرا آن‌ها تازه در معرض آن رایحه قرار گرفته‌اند.
در حالی که مغز شما چندین دقیقه است همان بو را دریافت می‌کند، فرد دیگری اولین بار است که آن را استشمام می‌کند؛ بنابراین سیستم بویایی او هنوز به آن عادت نکرده است.
به همین دلیل، اینکه خودتان بوی عطرتان را کمتر احساس می‌کنید، لزوماً به این معنی نیست که دیگران هم آن را احساس نمی‌کنند.

چرا بعضی عطرها زودتر «ناپدید» می‌شوند؟

شاید برایتان جالب باشد که همه رایحه‌ها به یک اندازه باعث سازگاری بویایی نمی‌شوند.
بعضی مولکول‌های معطر، به‌ویژه برخی رایحه‌های چوبی، مشک و آمبروکسان، در بعضی افراد سریع‌تر باعث کاهش احساس بو می‌شوند.
از طرف دیگر، ژنتیک نیز نقش مهمی دارد. گیرنده‌های بویایی افراد دقیقاً شبیه هم نیستند؛ به همین دلیل ممکن است دو نفر، یک عطر یکسان را با شدت متفاوتی احساس کنند.
حتی ممکن است عطری که شما بعد از ده دقیقه دیگر متوجه آن نمی‌شوید، برای شخص دیگری همچنان کاملاً واضح باشد.

آیا بو کردن دانه قهوه واقعاً بینی را ریست می‌کند؟

اگر تا به حال وارد فروشگاه عطر شده باشید، احتمالاً دیده‌اید که بین تست عطرها، دانه قهوه در اختیار مشتری قرار می‌دهند. این کار بسیار رایج است، اما از نظر علمی شواهد قطعی وجود ندارد که نشان دهد قهوه بتواند «گیرنده‌های بویایی را ریست کند».

آنچه احتمالاً رخ می‌دهد این است که رایحه قهوه به عنوان یک محرک بویایی متفاوت عمل می‌کند و باعث می‌شود توجه سیستم بویایی از بوی قبلی منحرف شود؛ در نتیجه، فرد به‌صورت موقت احساس می‌کند توانایی تشخیص بوها بهتر شده است.

با این حال، در بسیاری از موارد، متخصصان پیشنهاد می‌کنند اگر بعد از چند تست احساس کردید بوها برایتان شبیه هم شده‌اند، قرار گرفتن در هوای بدون بو یا استراحت کوتاه می‌تواند اثر قابل‌اعتمادتری نسبت به بو کردن مداوم قهوه داشته باشد.

پس چطور ماندگاری یک عطر را درست ارزیابی کنیم؟

اگر بعد از نیم ساعت دیگر بوی عطر خودتان را احساس نکردید، فوراً نتیجه نگیرید که عطر ماندگاری کمی دارد.
برای ارزیابی دقیق‌تر می‌توانید:
از یکی از اطرافیان نظر بخواهید.
چند ساعت بعد لباس خود را بو کنید.
عطر را در روزهای مختلف امتحان کنید، نه فقط یک بار.
به این ترتیب، احتمال اینکه سازگاری بویایی شما را به اشتباه بیندازد کمتر خواهد شد.

جمع‌بندی

وقتی بعد از چند دقیقه دیگر بوی عطر خودتان را احساس نمی‌کنید، معمولاً اولین مقصر عطر نیست؛ بلکه سیستم بویایی و پرداش مرکزی مغز شماست که به آن رایحه دچار سازگاری موقت شده‌‌اند.
این پدیده که در علم «سازگاری بویایی» نام دارد، بخشی طبیعی از عملکرد مغز و بینی است و به انسان کمک می‌کند به جای تمرکز روی بوهای ثابت، تغییرات مهم محیط را سریع‌تر تشخیص دهد.
بنابراین، دفعه بعد که احساس کردید عطرتان ناپدید شده است، به خاطر داشته باشید که شاید تنها کسی که دیگر آن را حس نمی‌کند، خود شما باشید؛ در حالی که اطرافیان همچنان از رایحه آن لذت می‌برند.

منابع علمی

1. Su CY, Menuz K, Carlson JR. Olfactory Perception: Receptors, Cells, and Circuits. Cell. 2009;139(1):45–59

2. . Sense of Smell: Structural, Functional, Mechanistic Advancements and Challenges in Human Olfactory Research. ACS Chemical Neuroscience. 2019.